Etiraf edim ki, bu yazı bir az gecikib. Əslində, bu yazı 18 mart referendumundan əvvəl yazılmalıydı. Amma bu anlayış hələ də yanlış istifadə olunduğuna görə, məsələ haqqında şərh vermək faydalı olardı. Əvvəllər qanunvericilikdə “dövlət ehtiyacları və ya ictimai ehtiyaclar” sözlərini tez-tez görmək olurdu. Bunu Konstitusiyada, mülki və torpaq qanunvericiliyində, habelə digər aktlarda görmək mümkün idi. Sonra ifadənin “ictimai ehtiyaclar” hissəsi qanunvericilik aktlarından yığışdırıldı. Amma “İnzibati icraat haqqında qanunda “dövlət maraqları və ya ictimai maraqlar”, “Dövlət satınalmaları haqqında” qanunda “dövlət maraqları” anlayışına indi də rast gəlmək mümkündür. “Milli təhlükəsizlik haqqında” qanunda isə “ümumdövlət maraqları” kimi bir konsept var.

Burada yaranan əsas sual bundan ibarətdir: ictimai maraq və ya ehtiyac xaricində, ayrıca dövlət marağı və ehtiyacı ola bilərmi? Bu ikisi arasındakı fərq nədir? Anlayışa bu cür yanaşdıqda, düşünə bilərsiniz ki, dövlət maraqları ilə ictimai maraqlar ayrı ola bilər. Bu, yabançılaşma, mülkiyyətin məcburi satın alınması ilə bağlı olaraq “ictimai ehtiyaclar” anlayışının qanunvericilikdən çıxarılması ilə daha da gücləndi. Lakin bu cür yanaşma, çox ciddi fəlsəfi, hüquqi və texniki bir səhvdir.

Əvvəlcə onu qeyd etməliyik ki, dövlətlərin varlıq məqsədi cəmiyyətə (vətəndaşlara) xidmət etmək, cəmiyyət üzvlərinə firavan həyat təmin etməkdir. Dolayısıyla “ictimai maraq” dövlətin qəti və son məqsədini təşkil edir və etməlidir. Hər bir dövlət marağında mütləq ictimai maraq olmalıdır. İctimai maraq geniş, dövlət marağı isə ondan daha dar və onun daxilində yer alan anlayış kimi çıxış edə bilər. Bu, işin fəlsəfi cəhətidir. Məsələnin bir də tarixi cəhətinə baxaq.

Fransızların 1789-cu il tarixli məşhur “İnsan və vətəndaş hüquqları haqqında” Bəyannaməsinin 1-ci maddəsində “ümumi (ictimai) maraq” anlayışını görmək mümkündür. Sivilizasiyanın qeydə dəyər heç bir sənədində, “dövlət maraqları/ehtiyacları” anlayışına rast gəlmək mümkün deyil. İnanmayanlar 1948-ci il tarixli BMT Deklarasiyasına, 1966-cı il tarixli BMT paktlarına, 1950-ci il tarixli Avropa İnsan Hüquqları Kovensiyasına baxa bilərlər. Terminin bizim dilə bu şəkildə daxil olması, əslində avtoritar sovet rus keçmişinin qalığıdır: liberal Avropa anlayışında heç vaxt olmayan “interesı qosudarstva i obşestva” termini tərcümə edilib və istifadə olunub. Əslində orada “və ya” deyil “və” bağlayıcının istifadə olunması, “dövlət” və “cəmiyyətin” bir-birindən ayrılmaz konsepsiya olduğunu göstərir. Ümumiyyətlə, bizdə qanunlar, xüsusən Mülki Məcəllə, rus dilindən tərcümə edilərkən bu cür səhvlərə yol verilib. Lakin buradakı tərcümə səhvi, digərlərinə görə daha fərqli və dərin təsirə səbəb olub.

Məsələyə hüquqi cəhətdən baxsaq, deyə bilərik ki “dövlət marağı” sözü ümumiyyətlə, siyasi bir anlayışdır, onu xarici siyasət məsələlərində istifadə etmək daha düzgündür. Bu anlayış hətta “milli təhlükəsizlik” anlayışından daha siyasidir. Bu səbəblə, bu anlayışı hüquqi mətnlərə qoymaq doğru deyil. Bu səbəblə, Avropa İnsan Hüquqları Kovensiyasında (AİHK), ictimai maraq, milli təhlükəsizlik, ictimai asayiş və qayda kimi məfhumlar olduğu halda, “dövlət maraqları” orada mövcud deyil. Gələk işin texniki tərəflərinə. Mülki Məcəllənin 157.9-cu maddəsi elə bir təsəvvür yaradır ki, “dövlət ehtiyacları” anlayışı “yolların və digər kommunikasiya xətlərinin çəkilməsi, sərhəd zolağının müəyyən edilməsi və ya müdafiə əhəmiyyətli obyektlərin tikilməsi” kimi başa düşülməlidir. Onda sual yaranar ki, “Qış bulvarı” parkının tikilməsində bunlardan hansıları mövcuddur? Cavab qısadır – heç biri.

Ümumiyyətlə, park və bulvar kimi istirahət yerlərinin tikilməsində, dövlətin yox, xalqın (ictimai) marağı və ehtiyacı var. Başqa sözlə, Qış bulvarının tikilməsi ilə bağlı olaraq o yerdə yaşayan vətəndaşların evlərinin məcburi qaydada alınması, indiki variantı ilə nə Konstitusiyanın 29-cu, nə də Mülki Məcəllənin 157-ci maddəsinə uyğun gəlir. Halbuki orada “ictimai ehtiyaclar” sözləri olsaydı, daha uyğun olardı. “İctimai ehtiyaclar” sözünə qarşı çıxanlar, bunu onunla əsaslandırırdılar ki, inşaat şirkətləri vətəndaşları məhkəməyə verərək onları məcburi qaydada evlərindən çıxarırdılar. Halbuki bunun yolverilməz olduğuna dair Ali Məhkəmənin müvafiq Plenum qərarı vardı. Habelə AİHK-nın 1-ci protokolunda mülkiyyətin dövlətləşdirilməsi səbəbi kimi məhz “general interest” – ümumi (ictimai) maraq göstərilir. Nəticədə belə alınır ki, qanunları elə yazırıq ki, sonra onu pozmaq məcburiyyətində qalırıq. Halbuki “ictimai ehtiyac (maraq)” anlayışına söykənsəydik, həm rahat-rahat parklar və yollar tikərdik, həm də beynəlxalq və milli hüququ pozmamış olardıq. Yuxarıdakı arqumentləri cəmləşdirərək bunları qeyd etməliyik. Dövlət cəmiyyət üçün, ona xidmət üçün var (olmalıdır). Bu tezis, liberal-demokratik dövlətlərin mübahisəsiz şüarıdır. Bu yanaşmanı tərsinə qoymaq olarmı? Yəni demək olarmı ki, cəmiyyət də dövlət üçün olmalıdır?

Əslində, bir cəmiyyətin yaşaya bilməsi ancaq konkret bir dövlət daxilində mümkündür, başqa sözlə, dövlət olmadan cəmiyyət də ola bilməz. Lakin “dövlət” cəmiyyətin hədəfi yox, onun vasitəsidir. Dövlətin güclü, sabit olması vacibdir, lakin bu məqsəd yox, mexanizmdir. Məqsəd isə, cəmiyyət üzvlərinə, yəni insanlara azad, rahat və təhlükəsiz həyat təmin etməkdir. Bu məqsəd, bütün siyasi rejimlərdə dəyişmədən qalmalıdır: nə demokratiya, nə sosializmdəki liberalizm siyasi cəmiyyətlərin məqsədi deyil. Bu baxımdan, konstitusiyalı monarxiya vətəndaşlarına toxunulmazlıq, əmin-amanlıq, siyasi və iqtisadi təhlükəsizlik təmin edirsə, belə monarxiya xalq üçün daha legitim və xoş sayıla bilər.

İsveçrənin bəzi kantonları kimi birbaşa demokratiya ilə idarə olunan sistemdə, işsizlik və iqtisadi problemlər baş alıb gedərsə, çətin ki, kimsə orada yaşamaq istəsin. Əslində, söhbətini etdiyimiz mövzunun, dərin fəlsəfi təməlləri və praktiki nəticələri mövcuddur. Məsələ Konstitusiyada öz əksini tapmış “xalq hakimiyyəti” anlayışını maraqlandırır. Digər tərəfdən “millət” faktorunun formalaşıb-formalaşmadığını göstərir. Dövlət-cəmiyyət münasibətlərin hansı formada olduğunu büruzə verir. Qlobal dünyada bir çox şeyin yeni oyun qaydaları formalaşıb. Reklam, müxtəlif proseslərin vacib lokomotivlərindən birisi halına çevrilib. Burada keyfiyyətli reklamdan danışırıq. Bu baxımdan siyasi hakimiyyətlər qanunun dilindən də reklam vasitəsi kimi istifadə etməyi bacarmalıdırlar. Əslində qanunlar siyasi proqramların reallaşdırma vasitəsi olduğundan, eyni zamanda onların motivlərini də büruzə verir. Buna görə də Azərbaycanda professional “imic-meyker”lərə ciddi ehtiyac var. Belə yanaşma bəzilərinə “hüquqi sinizm” kimi görsənməsin. Hüquq rasional və praqmatikdir, lakin onun eyni zamanda istiqamətləndirici və stimullaşdırıcı təsiri istisna olunmur.

Nəticədə təklif olunan budur: Konstitusiyanı tez-tez dəyişmək həm düzgün, həm də mümkün olmadığına görə, növbəti dəyişikliyə qədər qanunvericilikdəki “dövlət ehtiyacı/marağı” sözlərini “ictimai ehtiyac/marağ” kimi anlamalı və tətbiq etməliyik.

Dr. Fərhad Mehdiyev,
2 mart 2010, Arbitraj Consulting

Çap üçün versiya

Geri qayitmaq